فسانه تحقیق

وجود ما معماییست حافظ / که تحقیقش فسون است و فسانه

انتظار

از مقاله سید حسن تقی‌زاده (سه زندگی در یک عمر) نوشته محمد علی همایون کاتوزیان در مجله ایران نامه، شماره 81 و 82، ص 14-15


«[سید حسن] تقی‌زاده از اروپا به آمریکا رفت و همانجا بود که در دسامبر ۱۹۱۴ کنسول آلمان در نیویورک با او تماس گرفت که برای مبارزه بر ضد روس و انگلیس به آلمان برود: «ما شوق زیادی به آلمان داشتیم. ایرانی‌ها آلمان را مثل پیغمبر حضرت داود می‌دانستند که آمده آنها را نجات بدهد. ما همه برای آلمان سینه می‌زدیم...» شاید تقی‌زاده نمی‌دانست که در همان زمان در ایران به قیصر، امپراطور آلمان، لقب «اسلام پناه» دادند و گفتند که به دین اسلام مشرف شده و قصدش از جنگ با روس و انگلیس نجات ملت اسلام از سلطه آنهاست." این که سهل است، در دهه ۱۳۵۰ (۱۹۷۰ میلادی) رژیم بعثی عراق در میان روشنفکران و درس خواندگان ایران سخت عزیز و محترم و سوسیالیست بود چون با دولت ایران برخورد شدید داشت. این گونه افسانه سازی‌های ملت ایران درباره دشمن دشمنشان نیز از ویژگی‌های سیاسی - در واقع ضد سیاسی- آنهاست، چه این دشمن دشمن، یک فرد باشد چه یک قدرت خارجی؛ فقط کافی است قدرتی هم از خود نشان دهد، ولو با حرف. ملت ایران اساسا ملتی است «منتظر ظهور» و چشم به راه این که «دستی از غیب برون آید و کاری بکند.» وقتی هم که از ظهور کننده و دست از غیب برون آمده ناامید شد نتیجه نمی‌گیرد که باید انتظار ظهور را رها کند و مسئولیت سرنوشت خود را بپذیرد. نتیجه می‌گیرد که آن ظهور کننده "دروغین بود و باید به انتظار ظهور کننده راستین نشست.»

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

کنش اعتقادی

از کتاب در جستجوی معنای زندگی، تدوین و ترجمه خسرو ناقد، فرهنگ معاصر ص 116


این کتاب مجموعه ای است از گفتگوها با نویسندگان و فیلسوفان مشهور قرن بیستم که می تواند میانبری باشد برای دست یافتن به تصویری از تجربه ای که جهان در سده بیستم از سر گذراند و نتایج فکری آن نه در پشت سرمان، بلکه هنوز رو در روی ماست.


در مصاحبه با آرتور کوستلر که مدت زیادی با کمونیست ها همکاری کرده و در شوروی زیست ولی بعدا علیه آنان نوشت، مصاحبه کننده می پرسد:

یک مرد جوان، چه ویژگی هایی باید میداشت تا در آن دوران میتوانست زندگی و موقعیت اجتماعی خود را به مخاطره بیاندازد و به حزب کمونیسم بپیوندد؟ «در آن دوران یعنی در سالهای پایانی جمهوری وایمار، بسیاری از جوانان این کشش درونی و شور و شوق را در خود احساس می کردند که وارد یک ساختار فکری بسته شوند. البته اکثریت بزرگی از آنان پس از چندی خود را کنار کشیدند. اما علت آن که هنوز هم اقلیتی به کمونیسم باور دارند چیست؟ آیا پایه در شور و شوق اعتقادی آنان دارد یا توان مهار احساسات خود را از دست داده اند؟»

پاسخ کوستلر چنین است

«هر دو محرک در میان بود. من درباره این موضوع بسیار نوشته ام و دشوار می توان حاصل کار را در چند جمله خلاصه کرد. به باور من انگیزه انان می تواند دو علت تعیین کننده داشته باشد: یکی دافعه و دیگری جاذبه. محرک اول بیزاری و دفع بود و تلاش برای تغییر وضع موجود. ببیند، ما داریم درباره اوضاع سال 1931 میلادی صحبت می کنیم: بیکاری، بحران جهانی، به آتش کشیدن مواد غذایی، به دریا ریختن قهوه در برزیل، از بین بردن غلات به خاطر آنکه مازاد بر احتیاج بود و غیره. وضع موجود به راستی دهشتناک و مشمئز کننده بود و هر جوان پر احساسی از وضع موجود بیزار بود. اما از سوی دیگر نیروی جاذبه ای هم در کار بود به نام بر پایی آرمان شهر... آری به آمیزه ای از دیالکتیک مارکسی - هگلی، به اضافه سه تار بالالایکا و پیراهن های روسی و دشت های رمانتیک همراه با آثار تولستوی و داستایوفسکی باور داشتیم. اینها همه نشان از آرمان شهر رویایی ما داشت. باری از یک سو بیزاری از وضعیت موجود و از دیگر سو این پندارهای پر کشش و جذاب...

شما تا اینجا عمدتا عضویت خودتان در حزب کمونیست و همچنین انگیزه ای که در آن زمان شما و دیگر جوانان را بر آن داشت تا به این جریان بپیوندید از منظر و موضع احساسات رمانتیک توضیح دادید. اما افزون بر اینها، آیا در این ایدئولوژی، فی نفسه، چیز وسوسه انگیز دیگری نیز وجود داشت؟ منظورم این است که آیا احتمالا چیزی در این ایدئولوژی می دیدید که برای شما روشنی و شفافیت خاصی داشت و یا فوق العاده منطقی یا بی اندازه علمی به نظر میامد؟

بله، دقیقا ملغمه ای از همه اینها بود. اما آن چه در درجه اول قرار داشت، جنبه اعتقادی ماجرا بود، همان جاذبه رمانتیک، شور و شوق احساسی و کنش اعتقادی تعیین کننده. وقتی آدمی پا در این راه میگذارد و برای مثال به فلسفه مدرسی یا الاهیات یا فرویدیسم افراطی یا مارکسیسم - هگلیسم اعتقاد پیدا میکند، وقتی این کنش ایمانی به کار بسته می شود و به مرحله عملی می رسد، آنگاه منطقی بی نظیر و معجزه آسا شکل می گیرد، زیرا شما در یک نظام بسته و منسجم حرکت می کنید. از این نقطه به بعد برای هر پرسشی یک پاسخ وجود دارد.»

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

مشاهده ستارگان

آغاز فلسفه، هانس گئورگ گادامر، ترجمه عزت الله فولادوند، نشر هرمس، ص 11

«سر و کار ما اینجا با آغاز فلسفه است ولی فلسفه واقعا چیست؟ افلاطون تاکید مصنوعی و قطعا نامتعارف بر واژه «فلسفه» گذاشت. به نظر او فلسفه چیزی جز تلاش برای رسیدن به فرزانگی و حقیقت نبود؛ فلسفه صرفا تلاش در پی معرفت بود، نه مالکیت آن. این عقیده با کاربرد متداول اصطلاح «فلسفه» و «فیلسوف» مطابقت نداشت. «فیلسوف معمولا به معنای کسی مستغرق در مراقبه نظری بود و بنابر این مردی بود مانند آناکساگوراس که گزارش شده وقتی از او درباره سعادت پرسیدند، گفت سعادت یعنی مشاهده ستارگان.»

۱ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

خاطره قومی

آسیا در برابر غرب، داریوش شایگان، ص 102- 103

« در جامعه سنتی که خاطره قومی هنوز منشأ اثر است، تفکر در واقع تذکر است. به عبارت دیگر، خاطره قومی همچون چشمه فیاضی است که هر که را به فراخور کوشش و استعدادش بهره‌مند می‌کند. در این جوامع، سنت شفاهی نقش بسزایی دارد، چه بسا که دانسته‌ها سینه به سینه منتقل می‌شود. تربیت خانوادگی، صنفی و خاطره قومی نقش عمده ای در تعلیم و تربیت دارند. ولی آنگاه که تفکر از بستر تذکر خارج می‌شود و سادگی خود را از کف می‌دهد، موشکاف و پویا می‌شود و مانند آبی که از بسترش خارج شده باشد، پیوسته در جستجوی مجراهای جدید است تا قرارگاهی نو بیابد و بستری دیگر برگزیند. تفکر غربی اکنون چند صد سال است که از بسترش منحرف شده و  پیوسته در تکاپو و جستجو است: جویای هر علت و پویای هر مسأله است و به همین مناسبت اینچنین غنی، گرانمایه، عمیق و رنگارنگ جلوه می‌کند. برای تفکری که در جستجوی گریزگاه‌های نو است، حرکت، تحول و دگرگونی اساس حیات است: هر نکته ای جالب توجه، هر چیز، کاویدنی و هر مسأله مطرح شدنی است.

تفکری که در جستجو است، مانند روح مطلق در فلسفه، کلیه مراحل تاریخ را طی می‌کند و قرار نمی‌شناسد، می‌پوید و می‌جوید و همه چیز را به جد می‌گیرد و از نظر بازی عاجز است واز تماشا و مشاهده صرف بیزار. تفکرِ جوینده دلیر است و از جهش نمی‌ترسد و همواره بی‌گدار به آب می‌زند و پایبند چیزی نیست. پایبند چیزی نبودن یعنی آزاد بودن، آزاد بودن در این متن، یعنی بی‌قید بودن نسبت به سنت و خاطره قومی. تفکرِ آزاد بی‌باک است، زیرا خواستار جهش است و از سقوط بیم ندارد، بل سقوطش آغاز جهش دیگری است. ... بهترین نمونه این نوع تفکر، شیوه جهش آسای نیچه است، نیچه از لحاظی غربی‌ترین متفکر غربی است، در اوست که نبوغ غرب به حد کمال پویایی می‌رسد و از اوج جنون به سقوط می‌گراید.»

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

کنگره

کنگره ای هم گرفتند در قم با نام نقش شیعه در پیدایش و گسترش علوم اسلامی.

در خبرنامه این کنگره از زبان یکی از مدیران علمی کنگره که از شناخته شدگان علوم عقلی است این عبارت آمده است:‌

این کنگره ... نشان خواهد داد که شیعه به کل جهان اسلام یا حتی به کل جهان بشریت خدمت کرده است. یعنی اگر تمدن مدرن هم توانست شکل پیدا کند از ترجمه آثاری بوده است که بسیاری از بزرگان شیعه نوشته‌اند و همان مطالب ترجمه شده و باعث رشد تمدن غرب شد و توانست از آن انحطاط و عقب‌ماندگی علمی و معرفتی بیرون بیاید. - خبرنامه شماره3 - ص42

یعنی واقعا انتظار دارید نپرسیم که اگر چنین است که شما می‌گویید، چرا ما شیعیان (یا شما علمای شیعی) اینقدر دشمن تمدن غرب ایم؟ در این صورت آیا ما نباید پیشقدمان جذب و دریافت و پیشبرد یا دست کم پذیرش همراه با اصلاح این تمدن بودیم؟ مگر معنی حرف شما این نیست که تمدن غرب به نحوی ریشه در تفکر شیعی دارد؟

ما که عقلمان نمی‌رسد... انشاء الله که در این قبیل کنگره‌ها نه دروغ و توهمی هست و نه خرج اضافی. به این قبیل خیالات مسموم هم راه نمی‌دهیم که تا وقتی از خودمان به این ترتیبِ خودنمایانه تعریف و تمجید می‌کنیم،‌ هم بی‌مایگی‌مان را عیان کرده‌ایم و هم راه تغییر و اصلاح خود را می‌بندیم.

مُشک آن است که عطار بگوید!


۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

کجیِ پالان

سید حسن تقی زاده، مقالات تقی زاده، جلد شانزدهم (سرمقاله های کاوه)، انتشارات طوس، ص 210-211

«از طفولیت می شنیدم در میان اشخاص با سواد یا طلاب، هر کدام را که باهوش بود پیشنماز محله ما می گفت «پالانش کج است». روضه خوان محله هم بالای منبر این فقره را «رسما» تصدیق کرده و می گفت این شخص در مجلس روضه خوانی پر مؤدب می نشیند. بعدها هم این مطلب را مکرر در مجامع آخوندهای دیگر و حوزه درس فقهای شهر همیشه می شنیدم که هرکس را که پا از دائره اصول و فقه بیرون گذاشته و درس حکمت یا هیئت می خواند میگفتند پالانش کج است.
روزی در حوزه درس یکی از مجتهدینِ «جامع شرایط عوام فریبی» به قول طلاب مشغول مباحثه کتب فقه و به قول خوانین متملق مشغول «استفاضه» بودم. مدارج تحصیل ما پس از دو سال از کتاب طهارت گذشته به کتاب الصلوة رسیده بود و موضوع درس «صلوة الغریق» بود یعنی در باب ترتیب نماز گذاردن شخصی که در آب افتاده غرق می شود و در همان وقت که هم مقارن غروب است وقت ادای نماز فوت می شود. حالا شخص غریق که نمازش به تأخیر افتاده در همان دم فرو رفتن در آب نماز خودش را به چه ترتیب ادا کند که وقت فوت نشود. یکی از طلاب که اهل شهر بود (برخلاف سایر حاضرین حوزه درس که همه از دهات مازندران و اردبیل بودند) و کمی ذوق سلیم یا بقیه ای از عقل طبیعی در او باقی بود و چون معمم بود و مثل مُکلا ها مجبور به سکوت و قبول تعبدی و فضولی نکردن نبود، ایرادی کرد یا «اشکال» پیش آورد و گفت «آقا! یک دختر یازده ساله که طفل عاجزی است و در آب افتاده و نزدیک غروب غرق می شود چه وقت آن دارد که نتیجه مباحثات ما را عمل کرده تکلیف شرعی او را در باب کیفیت ادای نمازش که ما معین می کنیم اجرا نماید. این فقره مضحک است و بحث در اموری که مثل هزار عنوان دیگر «ثمرة نزاع» ندارد. خوب است که نزاع خودمان را که باید بکنیم سر چیزی بکنیم که ثمره داشته باشد و در شکستن سر و کله همدیگر بی اجر نباشیم. مجتهد اعلم و اجزای «حوزه علمیه» مجلس درس برآشفته مثل اینکه اظهارکننده این ایراد طبیعی دیوانه ای است در مجمع عقلا و منکر بدیهیات شده و یا شبهه ابن کمانه و آکل و مأکول اختراع کرده بر او تاخته و گفتند که «پالان او کج است».
آن وقت من هم که از حوالی شهر آمده بودم (نه از دهات دوردست) و هم برخلاف «اهل علم» قدری سواد فارسی داشتم و عقل طبیعی من به کلی در صِیَغ مشکله و جناسُ إن کان کالخَلیل و ما لکم تکأ کأتم علیَّ... و حاشیه های بادام بوته ای شکل کتب نحو و اصول کور نشده بود دفعه اول در عمرم به این خیال افتادم که این حرف یعنی چه و چرا پالان سایر همدرسها راست است و مال این ایراد کننده کج، و اصلا چرا این شخص باهوش هنوز پالان دارد و بند تنگ پالان خود را به کلی پاره نکرده و از طویله کورذهنی بیرون نرفته.
در این باب قدری فکر کردم و چشمم یکباره روشن شد و فهمیدم که جمعی در میان ما هستند که می خواهند بر همه ماها سوار بشوند و کسی در موقع سوار شدن آنها نباید چموش یا سخت رکاب یا کج پالان باشد، بلکه باید رام و مطیع افسار تقلید کورکورانه را به گردن خود انداخته و شلاق تکفیر را به دست مبارک سوار محترم داده و راه افتاده به آخور صدر مجالس سور برود و نیز معلوم شد که اولا فعلا همگی پالان را داریم. منتها عده خیلی کمی پالانشان کج است و اغلبی راست و کسی که هیچ پالان نداشته باشد و به قول بعضی مؤمنین به کلی «زنجیر را پاره کرده باشد» خیلی نادر است.»

۱ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

علم ورای عقل است

رسائل میرزا ملکم خان، تدوین محمد محیط طباطبایی، ص 8 و 9 :

«وزرای ایران، قدمت تاریخ ایران را سد جمیع بلاها میدانند. هر چه فریاد میکنی سیل رسید، میگویند، سه هزار سال است همینطور بوده ایم و بعد از این هم خواهیم بود؛ سرکار وزیر! آنوقتی که شما در آسیا بطور دلخواه خود سلطنت میکردید، آنوقت کسی دویست فرسخ راه را در ده ساعت طی نمیکرد. آنوقتی که انتظام دولت را به وقر بی معنی و قطر شکم میدانستند آن ایام مدتی است گذشته است. حالا در سه هزار فرسخی ایران یک قلعه آهنی میسازند و میآیند محمره را در دو ساعت منهدم میکنند. حالا در مقابل اقتدار دول همجوار نه الفاظ عربی بکار میآید، نه استخوانهای اجدادی، حالا چیزی که لازم داریم علم است و بصیرت. هزار قصیده عربی حفظ داشته باشید و هزار فرمان نجابت از بر نمائید، باز نخواهید فهمید که دولت ساردانیا [ایتالیا] که از آذربایجان کوچکتر است و ده سال قبل از این دوازده کرور مالیات داشت، چطور شد که حالا سی کرور مالیات دارد؟ میدانم خواهید فرمود ولایت را نظم دادند، مردم را آسوده ساختند، مملکت را آباد کردند این الفاظ را ردیف کردن آسان است، اما وقتی که از شما بپرسند:راه آبادی ولایت کدام است؟ همان الفاظ بی معنی را خواهید گفت که هر احمقی در هر ایام گفته است. عقل تنها برای وزارت این ایام کافی نیست! میرزا آقاخان از اغلب وزرای فرنک بلاشک عاقلتر بود، با وصف این هر گاه ادنی محرر وزارت خانه های فرنک، بجای میرزا آقاخان (وزیر) میشد هزار بار بهتر از او وزارت میکرد. اگر بیک رعیت بسیار عاقل دهات سیستان کسی بگوید در ده ساعت از کرمان میتوان رفت به هرات، خواهد خندید.
اگرچه اکثر از رجال دولت علیه بر حسب نجابت با دویست نفر فراش راه میروند و اگر چه بر حسب فهم دو هزار بیت شعر عربی میدانند ولی در مراسم ترقیات مملکت داری از سیستانی مزبور هیچ فرقی ندارند. مثلا هزار بار فریاد بکنید که در دو سال مالیات مازندران را میتوان با کمال آسانی بدو کرور رسانید، باز خواهند گفت: در ایام انوشیروان همچنین چیز نبوده است! بلی در ایام انوشیروان لفظ انگلیس وجود نداشت حالا چند نفر تاجر انگلیسی در خانه خود می نشینند و بهمان تدابیری که شما منکر هستید در پنجهزار فرسخی وطن خود بقدر ده مقابل دولت انوشیروان را مطیع و مملوک خود میکنند. بلی اکثر عقاید و اعمال ملل فرنک در ظاهر خلاف عقل مینماید ولی اگر ما بخواهیم فقط بعقل طبیعی خود حرکت کنیم منتهای ترقی ایران مثل ایام کیومرث خواهد بود.
علم ورای عقل است؛ هر گاه اوضاع فرنک را بحالت چهار هزار سال قبل از این برگردانند، وزرای ایران بزور عقل خود عالم را مسخر خواهند کرد اما امروز درجه اجتماع علوم بشری بجائی رسیده که عقل طبیعی در تصور آن حیران است.»


۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

کریتکا


میرزا فتحعلی آخوندزاده، مقالات، گرداورنده: باقر مومنی، انتشارات آوا، 1351- ص 21-22

«کریتکا [کریتیک/نقد] بی عیب گیری و بی سرزنش و بی استهزا و بی تمسخر نوشته نمیشود... حقی که نه برسم کریتکا بلکه برسم موعظه و نصیحت مشفقانه و پدرانه نوشته شود در طبایع بشریه بعد از عادت انسان به بدکاری هرگز تاثیر نخواهد داشت بلکه طبیعت بشریه همیشه از خواندن و شنیدن مواعظ و نصایح تنفر دارد. اما طبایع بخواندن کریتکا حریص است.
بتجارب حکمای یوروپا و براهین قطعیه بثبوت رسیده است که قبایح و ذمایم را از طبیعت بشریه هیچ چیز قلع نمیکند مگر کریتکا و استهزا و تمسخر. اگر نصایح و مواعظ موثر میشد گلستان و بوستان شیخ سعدی رحمت الله من اوله الی آخره وعظ و نصیحت است. پس چرا اهل ایران در مدت ششصد سال هرگز ملتفت مواعظ و نصایح او نمیباشد؟ ظلم و جور آنا فآنا در تزاید است نه در تناقص.»
۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران

اطاق آبی

هر روز چند بندی از اطاق آبی سهراب سپهری را میخوانم. امتیاز کتاب زیبایی نثر و واژگان نیست؛ هماهنگی زبان و اندیشه است. واژگانی که یاوه نیستند. زیادی نیستند، دروغ نیستند. واژگانی که کافی اند.

اطاق آبی خشکی روحم را میگیرد. در نظرم شاهکاری مینماید که دوست دارم مشقش کنم. تقلیدش کنم. آگاهانه و بی آنکه از مقلد بودن بترسم.

۱ نظر موافقین ۱ مخالفین ۰
کامران

فرهنگ

«فرهنگ انبوه‌ ماده‌های خامی نیست‌ که‌ در‌ حافظه انبار میشود، بلکه‌ قدرت‌ ذهن‌ است در گوش‌ به‌ زنگ‌ بودن، سرشار بودن از کنجکاوی درباره موضوعات گوناگون، و توانایی کسب دانش‌ نو به هـنگام لزوم، فـرهنگ عادت به‌ تفکر‌ روشن‌ و منطقی است، شهامت قضاوت مستقل‌ داشتن است.فرهنگ‌ چیزی‌ است که وقتی‌ که همه آموخته‌هایمان را فراموش کنیم، برجا مـی‌ماند.

اگر معنی تاریخدانی این باشد که شخص‌ همه تاریخ را از بر بداند،حتی بزرگترین‌‌ تـاریخدانان‌ هـم تـاریخدان نیستند. اما تاریخدان‌ بزرگ می‌داند که از تـمامی تـاریخ بـاخبر نـیست، و ایـن خـود امتیاز بزرگی است. علاوه‌ بر این، هرگاه ضرورت یا تمایلش اقتضا کند، می‌تواند واقعیات تاریخی‌ را مطالعه‌ و درک کند. مسئله‌ای که واقعا مهم است همین‌ است. علاوه بر آن مـی‌داند که واقعیت بسیار وسیعتر و پیچیده‌تر از حوزه شغل وی است، و از این‌رو می‌کوشد تا همواره در و پنجره‌های‌‌ ذهنش‌ را بر روی نسیم حوادث غیر قابل‌ پیشبینی‌ زندگی باز نگاه دارد. اهمیت این امر از دانش حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای وی بیشتر است

فرهنگ چیست؟ گیتانو سالوه مینی (Gaetano Salvemini)،  ترجمه حسین معصومی همدانی، مجله آموزش و پرورش، آذر 1354، شماره 134 - ص183

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
کامران